replika telefon ve modern islam58
evet arkadasalr en güzel yazıları yazan replika telefon diyokri Râtib Efendi’nin burada adını koymadan anlattığı hürriyet, modern liberalizmin anlayışından ziyade, ileride göreceğimiz Namık Kemal ve Ahmed Cevdet’te de karşımıza çıkan, düzen ile anlamdaş sayılan adalette temellenen, geleneksel hürriyet anlayışını yansıtır. Sefir, döneme adını veren “Nizâm-ı Cedid” (Yeni Düzen) kavramını ilk kez, Avusturya’daki idari ve sosyal yapıyı anlatmak için kullanmıştır.'®"’ Takdirle anlattığı ni-Findley 1995, Shaw 1971: 90. Sema Arıkan, Ebubekir Râtib Efendi'nin Büyük Layihası hakkında, 1996 yılında Kemal Beydilli'nin nezaretinde, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümünde bir doktora tezi hazırlamıştır.
Enver Ziya Karal, "Nizam-ı Cedit'e Dair Layihalar,” Tarih Vesikaları 1/86 (Nisan 1942); 587-8.
Ancak Karal (1946: 34)’ın dikkat çektiği gibi Râtib Efendi, “nizam-ı ceditten münhasıran askerî yeniliği anlamaktadır.
zam, Osmanh’nm bir zamanlar sahip olup da kaybettiği nizamdır; ancak bunu "cedid” kılan bir unsur vardır; sekülerleşrne: “ {...J Bunlarda şehs( yoktur. replika telefon Yani Hazret-i İsa’nın koyduğu şeriattan sureta nikâh maddesi kalmıştır. Onun da daima icra olunduğu yoktur. Kaldı ki miras hususun-da dahi dine itibar etmezler. Bugün A vrııpa memleketleri öyle haldedir ki, onlara ehl-i ki tâ b denemez. Her ne kadar şeriat tabiri kullanırlarsa da, kendi menfaatlerine uygun, her kralın vaktinde bazı maddeleri değiştirerek ve ilaveler yaparak teitip ettikleri kânunlara ve kaidelere, hâşâ şeriat adım veriri er.Bir düşünürden çok diklcatli bir gözlemci sıfatıyla gördüklerini aktaran sefir için, Avrupa’nın takdire şayan bu düzen başarısıyla sekülerizm arasındaki çelişkiyi açıklamak imkânsızdır. Bu çelişki benzer şekilde Mısırlı Tahtâvi gibi erken muhafazakâr gözlemcileri de şaşırtacaktı (Nevvman 2004; 87-90).
Bu çelişkinin açıklaması daha sonra giderek hızlanan modernleşme sürecinde Avrupa ile hesaplaşma gereği duyan düşünürlere kalacaktır. “Misilleme” olarak da adlandırılan meşruiyete dayalı Batılı düzeni model alma tutumu, daha sonra Osmanlı’da “orijinalcilik” olarak adlandınlabi-lecek bir anlayışla meşrulaştırılmaya başlayacaktır. Bu anlayış, Avrupa’nın düzen-kurma/sekülerleşme çelişkisini açıklarken aynı zamanda ona misillemeyi meşrulaştırmaya da yarayacaktır. Normalde Batı’ya misilleme tutumu, Peygamber-i Zîşan (S.A.S.)’in “Kim bir kavme benzerse ondan o/ur" anlamındaki hadisi (Müttakî 2004: IX/6) uyarınca muhafazakâr ulema tarafından Batı’yı taklit ve bid’at ithamıyla karşılaşabilecekti. Oysa misilleme. Batılılaşmanın arkasında yatan özenti {emulation) veya taklit {mimesid) gibi pasif bir anlayıştan çok büyük toplululdar için oriji-nalcilik denebilecek aktif bir anlayışa dayanıyordu. Örneğin Şeyhülislam Es’ad Efendi’ye göre Osmanh’nın hükümet görevlilerine sabit maaş ödenmesi gibi görünüşte Batı’dan aldığı uygulamaları Batı aslında fıkıhtan, yani Müslümanlardan almıştı (Heyd 1993: 38). Buna göre misilleme mantığıyla Batılı kurum ve pratiklerin taklidi, aslında orijinal modelin geri
(chivahyi gibi orijinal Hıristiyan değerlere sarılarak güçlendiğini söyleye-[■ek Hıristiyan dindaşlarını ihmal ettikleri bu değerlere sahip çıkmaya çağırıyordu (Petkov 1997: 266). Tarihin cilvesi, şimdi durum tersine dönmüştü. Rifâ’a Tahtâvî ve Namık Kemal gibi birçok XIX. asır Müslüman aydını, Müslümanları seferber etmek için benzer argümanı kullanacaktı (Nevvman 2004; 88).
Kemal’e göre Avrupa medeniyeti, İslam dünyasında icat edildikten sonra Avrupalılar tarafından geliştirilen birçok müesseseyi ihtiva ediyordu (Mardin 1996: 356). Bu bakımdan, ona göre. Batı medeniyetinin üstünlüğü izafi ve geçiciydi: "İstikbalimiz emindir, çünkü bir zamandan beri ve bir dereceye kadar medeniyet âleminde saltanat sürmeğe başladığı görülmekte olan muvâzene-i devliye efkârının mûye-i hayatı, buranın istiklâlidir" (Namık Kemal 1327: 129). Buna göre Batı’nm kabahati, OsmanlI zihniyetince adalet ile özdeş sayılan bu nizam başarısını kötüye kullanmaktı. İslam dünyasının yapması gereken de özüne dönerek kaybettiği düzene tekrar kavuşmaktı.
Tüm belli başlı geleneksel topluluklarda, tarihî olarak tedeyyün denen dinî düşünüş ve yaşayışın kıvamına eriştiği bir “altın çağ” tasavvuru bulmak mümkündü; bu, tedeyyünün ideal modelini oluşturuyordu. Dolayısıyla “yozlaşma” olarak adlandırılan bu ideal modelden uzaklaşma, seçkinleri, doğrudan din yerine beşeri irade ve uygulamayı sorgulayarak tekrar bu ideal modele dönüş arayışına sevk etmiştir. Koçi Bey (1985)’den itibaren Osmanh seçkinleri, hep problemi uygulamada görmüş, bunalımın, başlarda kendilerinin mutluluğunu sağlayan kânunların zamanla uygulanmasında gösterilen kusurlardan kaynaklandığını düşünmüşlerdir. Osmanh ve İslam dünyasında modernleşmeyi başlatan Tanzimat fermanı, bu geleneksel restorasyon eğiliminin zirvesi sayılabilirdi. Adaletnameler silsilesinin sonuncusu sayılabilecek Tanzimat Ferma-m'nın temel mesajı. Yeni Osmanhların da belirttiği gibi, bunalımın çözümü için “şeriatın daha iyi uygulanması" gerektiğidir (Sungu 1940: 801, 807). Ferman, özünde, Osmanh’nm aslında kendisine ait düsturları daha iyi hayata geçiren bir ülke olarak Avrupa'yı model alma projesi şeklinde okunabilirdi.
Ali Süavi, OsmanlI’nın yaşadığı sıkıntıların, fıkhın uygulanması değil, tam aksine iç kusurlar ve dış müdahaleler yüzünden iyi uygulanmamasından kaynaklandığını savunur (Çelik 1994: 596). İmparatorluğun
f'ını, temelde şeriatın icrasındaki ihmale bağlayan bu Osmanlı düşünce geleneğini sürdüren Namık Kemal (1327; 97, 100, Sungu 1940: 8o3~ogj de Tanzimat ile başlayan hukukun sekülerleştirilmesi hareketine şiddetle karşı çıktı.Onun “Hasta Adam" başlıklı yazısı, bu bakış açısını tipi]^ olarak yansıtır; “Hasta adam tabiri, Fransıziar beyninde öyle bir vücud-ı ma'neviye ‘alem olmuştur ki, başı, Avrupa dediğimiz devJet-hane-i medeniyetin en güzel bir noktasına yaslanmış ve kendi üç kıtanın en mühim mevkilerine uzanmış, genç, dinç, güzel, dünya durdukça yaşamağa müstait bir koca yiğit iken, can çekişip yatıyor. Biçarenin namı ise Devlet-i ‘Aliyedir. “ Ona göre, bu hastalık, onun durumundan ümit kesilmesini gerektirmez, tam aksine onun kurtuluş çaresine işaret eder. Çünkü hastalık, adı üstünde, ölen bünyenin değiştirilmesi gerektiği değil, tam aksine mevcut bünyenin ondan kurtarıldığı takdirde iyileştirilebileceği anlamına gelir. “O hasta adam, yalnız mukteza-yı tabiate göre hareket etse hem sıhhat bulur, hem kuvveüenir, hem dünya durdukça ömür sürer.”
Kemal’e göre hastalığın temel sebebi, her hususta, ricalde, malda, askerde azlıktır ki bunun da kaynağı yönetim usulüdür. Tanzimat ile meşrutiyete değil, tam aksine bürokratik istibdada giden bir süreç başlamıştır. İlletin kaynağı, halkı takmayan, kânuna ve hakka uymayan mutlak ve keyfi yönetimdir. O, daha sonra klasik dönem Osmanlı yöneticilerinin şeriat ve adalete riayet hususundaki titizlik ve duyarlıklarından örnekler verir. “İşte vaktiyle bir küçük aşiretten bir hilafet-i kübra teşkil eden ve sademdt-ı celâdetiyle dünyayı titreten Devlet-i ‘Aliye’nin zaman-ı ikbali bu imiş. "Oysa şimdi, her şey, yasama, yürütme, yargı, Babıâli’den ibaret olmuş, ahaliyi takan, meşruiyet endişesi taşıyan yok. Padişah aciz, devlet baba, halkına karşı zâlim haline gelmiş. Peki, çare ne? “Tafsilat-ı meşruhadan anlaşılır ki, halkın eski hürriyeti ve şer’in evvelki hükümeti her ne vakit iade olunursa, devlet o vakit illetten kurtıüur. "Kemal’in fazla basit gibi görünen restorasyona dayalı bu reçetesi, dinamik Osmanlı İslam yorumuna dayalı politik zihniyetin tipik ifadesidir.replika telefon yazdı ve sundu..

Hiç yorum yok:
Yorum Gönder